Źródła bibliograficzne:
Kotowski Feliks
Feliks Kotowski urodził się 18 maja 1895 r. w Grabowej, w ziemi radomskiej, jako syn Karola i Jadwigi z Wyczałkowskich primo voto Muszyńskiej. Szkołę średnią ukończył w Lublinie w 1913 r. W tym samym roku rozpoczął studia przyrodnicze na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już w czasie studiów pracował w Studium Rolniczym UJ jako asystent w Katedrze Szczegółowej Uprawy Roślin. Kształcił się pod kierunkiem wybitnych naukowców: prof. Emila Godlewskiego, prof. Mariana Raciborskiego oraz prof. Kazimierza Rogoyskiego, którzy stali się dla niego wzorem na całe życie. Odbył także praktykę w Akademii Rolniczej w Dublanach u prof. Kazimierza Miczyńskiego. To właśnie tam rozwinęło się jego zainteresowanie statystyką matematyczną w doświadczalnictwie rolniczym, które później stało się jednym z głównych kierunków jego badań. Rosnąca popularność doświadczeń rolniczych oraz stosowania saletry chilijskiej wzbudziła jego zainteresowanie problematyką nawożenia. Niespełna sześć lat po rozpoczęciu studiów, 6 marca 1919 r., uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora filozofii, przedstawiając rozprawę pt. Wpływ wysokich dawek saletry chilijskiej na rozwój buraków pastewnych półcukrowych. Następnie rozpoczął pracę nad habilitacją, którą obronił cztery lata później na podstawie rozprawy Badania nad kwitnieniem i owocowaniem grochu, już jako kierownik Zakładu Uprawy i Hodowli Warzyw SGGW w Skierniewicach. W tym samym roku został profesorem nadzwyczajnym SGGW, a w 1929 r. dekretem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego otrzymał tytuł profesora zwyczajnego.
Od początku swojej kariery zawodowej szczególnie interesował się praktycznym zastosowaniem nauk przyrodniczych, zwłaszcza w rolnictwie. Wkrótce po obronie doktoratu przeniósł się do Puław, gdzie został asystentem na Wydziale Ogrodniczym Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego mieszczącego się w Pałacu Czartoryskich. […] Wybuch wojny polsko-bolszewickiej przerwał działalność naukową Kotowskiego. Już w 1919 r. zgłosił się do Wojska Polskiego i jako podporucznik został zarejestrowany przez Komisję Weryfikacyjną przy Departamencie Personalnym Ministerstwa Spraw Wojskowych. […]
Brakuje dokładnych informacji o jego wojennym przydziale. Przypuszcza się, że służył w jednostkach artylerii związanych z 32. lub 65. pułkiem piechoty, które jako jedne z pierwszych wyruszyły na front podczas kontrofensywy znad Wieprza.
Po zakończeniu służby wojskowej pod koniec 1921 r. przeniósł się z Puław do Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, gdzie prof. Edmund Malinowski powierzył mu stanowisko zastępcy profesora warzywnictwa oraz kierownika Zakładu Uprawy i Hodowli Warzyw w skierniewickiej placówce SGGW.
Placówka w Skierniewicach obejmowała Osadę Pałacową i folwark, pełniąc funkcję zaplecza doświadczalnego Wydziałów Ogrodniczego i Rolnego. Do dyspozycji Wydziału Ogrodniczego przeznaczono 42 hektary gruntów. Od 1 stycznia 1922 r. Zakład Hodowli i Uprawy Warzyw rozpoczął oficjalną działalność pod kierownictwem dr. Kotowskiego. W tym samym okresie powstał także Zakład Sadownictwa, a kilka lat później Ogród Pomologiczny. W Osadzie Pałacowej utworzono najpierw niewielki ogród warzywny, a następnie pole doświadczalne obejmujące niemal cztery hektary. Choć w latach 1922–1924 cały zakład zatrudniał zaledwie cztery osoby, dysponował dobrze wyposażoną biblioteką, pracownią chemiczną oraz nowoczesnym zapleczem badawczym. uż w pierwszym roku działalności rozpoczęto wieloletnie doświadczenia nad wpływem płodozmianu oraz różnych sposobów nawożenia na rozwój roślin warzywnych. Badania te kontynuowano przez niemal sto lat, aż do 2020 r., a pierwsze wyniki opublikowano już w 1928 r.
Prace Zakładu Warzywnictwa obejmowały badania anatomii, morfologii, rozwoju i odmian roślin warzywnych oraz doskonalenie metodologii doświadczeń polowych. Jednym z głównych problemów była nierówna liczba roślin na poletkach doświadczalnych. Kotowski wraz ze współpracownikami opracował metody statystyczne pozwalające uwzględniać ten czynnik przy analizie wyników. Rozwiązania te są stosowane w badaniach ogrodniczych do dziś.
Istotnym kierunkiem badań było również określenie potrzeb pokarmowych warzyw i skuteczności różnych metod nawożenia. Udowodniono wysoką efektywność nawożenia mineralnego kapusty, buraków, marchwi i cebuli oraz wykazano zasadność dzielenia dawek nawozów azotowych. Badania nad płodozmianem pokazały zagrożenia wynikające z monokultury kapusty oraz znaczenie obornika, szczególnie w uprawie cebuli i fasoli. Kotowski opracował również pierwszy dobór odmian pomidorów, kapusty i ziemniaków najlepiej przystosowanych do warunków klimatycznych Polski.
Jako kierownik zakładu szkolił pracowników oraz studentów, prowadził wykłady na SGGW i jednocześnie działał społecznie jako radny Skierniewic z ramienia PPS w latach 1922–1926. Jego zainteresowania wykraczały poza warzywnictwo. Propagował nowoczesne metody nawożenia sadów, zalecając stosowanie nawozów azotowych i potasowych przy jednoczesnym ograniczeniu fosforu oraz mechaniczne uprawianie gleby w celu poprawy gospodarki wodnej drzew. Prowadził również badania nad czereśniami i wiśniami.
W lipcu 1926 r. otrzymał prestiżowe stypendium fundacji International Education Board, finansowanej przez Johna D. Rockefellera Jr. Wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie poznawał organizację badań naukowych. Początkowo przebywał w stacjach doświadczalnych Uniwersytetu Cornella oraz w Genewie w stanie Nowy Jork, następnie przez dziewięć miesięcy pracował w Kalifornii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis.
Prowadził tam badania, wykłady oraz publikował artykuły naukowe i popularnonaukowe. Owocem pobytu były cztery pionierskie prace dotyczące kiełkowania nasion, opublikowane przez American Society for Horticultural Science. Badania te jako pierwsze na świecie wykazały wpływ temperatury na kiełkowanie nasion warzyw i weszły do amerykańskich podręczników ogrodnictwa. Obaliły również pogląd, że większe nasiona zawsze gwarantują wcześniejsze i lepsze plony oraz wykazały, że moczenie nasion w odpowiednich roztworach nie pogarsza ich plonowania. Do Polski wracał dookoła świata, odwiedzając ośrodki naukowe w Japonii, Chinach, na Cejlonie, w Indiach, Turcji, Egipcie i Rumunii. Po powrocie z nową energią kontynuował rozwój polskiego warzywnictwa, inicjując między innymi ogólnokrajowy konkurs ziemniaczany.
Swoimi doświadczeniami z podróży dzielił się na antenie Polskiego Radia, a niektóre audycje publikował tygodnik „Tęcza”. Był cenionym wykładowcą, lubianym przez studentów i współpracowników, słynącym z życzliwości, prostoty i ogromnej pracowitości.
W lutym 1929 r., mając zaledwie 34 lata, otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Kierował ogólnopolską akcją badawczą w zakresie warzywnictwa, opracowując wspólne metodyki badań dla krajowych stacji doświadczalnych oraz publikując liczne artykuły dla praktyków ogrodnictwa.
Współpracownicy wiedzieli, że „umie przypiłować”, ale odczuwali to samo co On, gdy dumnie pokazywał oprawiony tom odbitek prac Zakładu Warzywnictwa z lat 1922–29. Nikt nie umiał mu dorównać w wydajności pracy. Z 54 prac Zakładu aż 29 jest autorstwa Profesora.
Podczas Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w 1929 r. osiągnięcia Zakładu Warzywnictwa SGGW zostały uhonorowane Dyplomem Uznania. Sam Kotowski otrzymał wyróżnienie za wkład w rozwój polskiego ogrodnictwa.
Na III Zjeździe Naukowym Rolniczym przedstawił trzy referaty dotyczące metod opracowywania wyników doświadczeń, organizacji badań w krajach podzwrotnikowych oraz pobierania składników pokarmowych przez rośliny warzywne. Były to jego ostatnie publiczne wystąpienia naukowe.
Pod koniec lipca 1929 r., podczas obchodu poletek doświadczalnych w Osadzie Pałacowej, został ukąszony przez owada w wargę. W wyniku zakażenia rozwinęła się wysoka gorączka i 29 lipca 1929 r. profesor zmarł. Do ostatnich chwil interesował się pracami prowadzonymi w zakładzie.
„…jeszcze na dwa dni przed śmiercią, mając przeszło 40° C wydawał rozporządzenia i wypytywał o pracę w polu, a na jego biurku pozostał nieukończony artykuł do Kalendarza Rolniczego.”
[…] Kotowski wyróżniał się niezwykłą pracowitością, wszechstronną wiedzą i odwagą w podejmowaniu nowych wyzwań. Choć początkowo warzywnictwo było dla niego nową dziedziną, szybko stał się jej najwybitniejszym przedstawicielem. […]
Dzięki doskonałej znajomości genetyki, fizjologii i metod doświadczalnych stał się pierwszym w Polsce naukowcem, który stworzył nowoczesne podstawy warzywnictwa. Sam określany był po prostu mianem „warzywnika”, a nie wyłącznie naukowca. Pośmiertnie opublikowano jego prace Studia nad pobieraniem pokarmów przez rośliny warzywne oraz pierwszy akademicki podręcznik Ogólne zasady uprawy roślin warzywnych. […]
Połączenie rzetelnych badań naukowych z praktyką ogrodniczą sprawiło, że Feliks Kotowski stworzył fundamenty nowoczesnego polskiego ogrodnictwa. Jego prace były porównywane z osiągnięciami najlepszych stacji doświadczalnych na świecie.
„Jeżeli nauka (…) jest nie tylko pracą według określonej metody, ale i twórczością pokrewną twórczości poety, rzeźbiarza lub filozofa, to strata, jaką ponosi naród przez śmierć młodego twórcy – uczonego, jest niepowetowana.”
Autor podkreśla, że profesor Kotowski odegrał kluczową rolę w podniesieniu ogrodnictwa do rangi pełnoprawnej dyscypliny naukowej. […]
Feliks Kotowski spoczywa wraz z matką na cmentarzu św. Józefa w Skierniewicach. Po śmierci najbliższej rodziny opiekę nad grobem przejęli współpracownicy, a następnie pracownicy Instytutu Warzywnictwa i Instytutu Ogrodnictwa.
Po śmierci matki zaginęły niemal wszystkie rodzinne pamiątki i dokumenty. Zachowało się jedynie kilka fotografii oraz bogata spuścizna naukowa profesora.
W latach dziewięćdziesiątych podjęto decyzję o nadaniu jego nazwiska jednej z ulic Skierniewic. Ostatecznie ulica Profesora Feliksa Kotowskiego połączyła ulice Rawską i Strobowską, a jego imię noszą również rodzinne ogrody działkowe.
W 2024 r., z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Skierniewic, grób profesora został wpisany przez Instytut Pamięci Narodowej na listę grobów weteranów wojennych. Dzięki staraniom Towarzystwa IPN przyznał także dotację na renowację nagrobka, a do władz miasta skierowano wniosek o nadanie Feliksowi Kotowskiemu tytułu Honorowego Obywatela Skierniewic.
Tekst zawiera fragmenty opracowania pt.:
Więcej informacji o opisanej osobie wraz ze spisem źródeł znajduje się w powyższym dokumencie.
Informacje