Źródła bibliograficzne:
Grzegorzewska Maria
Wartość człowieka jest najcenniejszą wartością świata, jej ciężar gatunkowy przeważa wszystko w życiu jednostki i społeczeństw.
Maria Grzegorzewska
Maria Grzegorzewska – twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej
W maju 2022 r. obchodzono 100. rocznicę utworzenia Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej, którego założycielką i patronką jest Maria Grzegorzewska – patriotka, działaczka społeczna, naukowiec, pedagog specjalny, tyflopedagog i tyflopsycholog, nazywana geniuszem dobroci. To tylko niektóre z wielu talentów i przymiotów tej Pedagog. W swojej pracy Grzegorzewska kierowała się mottem: „Nie ma kaleki – jest człowiek”.
Wybitna Polka znalazła się wśród Patronów 2022 r. w otoczeniu takich osobistości oraz zjawisk kultury, jak: Ignacy Łukasiewicz, Maria Konopnicka, Wanda Rutkiewicz, Józef Mackiewicz, Józef Wybicki oraz polski Romantyzm. Sejm RP, podejmując uchwałę w tej sprawie, zdecydował o uhonorowaniu tych wybitnych postaci oraz epoki, która miała niepodważalny wpływ na kształtowanie polskiej tożsamości narodowej.
Maria Grzegorzewska urodziła się 18 kwietnia 1888 r. we wsi Wołucza, w miejscowości położonej przy trasie Skierniewice–Rawa Mazowiecka, na terenach wchodzących w skład ówczesnego Królestwa Polskiego. Jak podaje Wojciech Gasik, była najmłodszym, szóstym dzieckiem Adolfa i Felicji z Bohdanowiczów Grzegorzewskich. Rodzina, co wielokrotnie podkreślała Grzegorzewska, połączona była głębokimi i serdecznymi więzami.
Wychowywała się w domu, w którym ceniono wartości religijne i patriotyczne, a także kultywowano ich tradycje. W rodzinie Marii Grzegorzewskiej na pierwszym miejscu były zawsze dzieci i starsze pokolenie przedstawicieli tej rodziny, wzajemny szacunek oraz współodpowiedzialność za siebie nawzajem. Jak sama podkreślała, jej rodzice byli ludźmi uczciwymi i porządnymi, szanowanymi wśród najbliższego środowiska.
Od najmłodszych lat Maria mogła czerpać wzorce zachowań prospołecznych od swojego ojca, który mimo bardzo trudnych czasów był znany z dbałości o swoich pracowników i często wspomagał materialnie, niejednokrotnie anonimowo, potrzebujących. Matka Felicja była gotowa do niesienia pomocy, organizowała opiekę nad najbiedniejszymi i chorymi oraz wspomagała męża w dbałości o pracowników. Adolf Grzegorzewski gospodarował nowocześnie, jak na ówczesne czasy, był Żmudzinem z pochodzenia, dzierżawcą majątku w Wołuczy, później administratorem majątków rolnych w okolicznych miejscowościach.
Edukacja i początki działalności społecznej
Edukację rozpoczęła Grzegorzewska w 1900 r., kiedy to rodzice wysłali ją (miała 12 lat) do Warszawy. Pierwsze cztery klasy ukończyła na pensji pani Kotwickiej, a następnie przeniosła się do prywatnej szkoły Pauliny Hewelke. Naukę w tej placówce ukończyła w 1907 r.
Po pierwszym etapie rozpoczęła zajęcia na kursie przygotowującym do podjęcia nauki w systemie uniwersyteckim na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Uczestnicząc w rocznym przygotowaniu propedeutycznym, młodziutka Maria rozpoczęła swoją działalność społeczno-oświatową, pomagała robotnikom warszawskich fabryk w walce o ich prawa i godziwy byt, a także poznała wielu wybitnych ludzi, którzy ukształtowali jej poglądy społeczne, spojrzenie na gospodarkę oraz ogólnie na świat. Przed rozpoczęciem studiów uzyskała na Litwie tytuł domowej nauczycielki, co pozwoliło jej zarabiać na życie.
W ten oto sposób Grzegorzewska zdobywała systematyczną i uporządkowaną wiedzę w szkołach, do których co światlejsi ziemianie wysyłali swoje dzieci, często znacznie oddalonych od miejsc stałego zamieszkania. Prawdopodobnie Grzegorzewscy, ludzie mądrzy i przewidujący, zdecydowali się wysłać swoje najmłodsze, szczególnie ukochane dziecko na edukację do Warszawy właśnie z tych powodów.
Ośmioletni pobyt młodej Marii w Warszawie to ważny okres w kształtowaniu się jej świadomości społeczno-politycznej. W tym czasie wybuchła rewolucja 1905–1907, miały miejsce strajki szkolne, rozwijała się działalność oświatowa wśród robotników i zachodziło wiele innych wydarzeń wpływających na jej światopogląd.
W 1909 r. wyjechała do Krakowa, gdzie rozpoczęła studia przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był to dla niej okres wyjątkowo trudny ze względu na ciężką sytuację finansową. Nadal jednak pozostawała bardzo aktywną działaczką społeczną.
Niestety trudna sytuacja przyczyniła się do pogorszenia stanu zdrowia. Choroba płuc oraz niedożywienie spowodowały konieczność przerwania studiów i wyjazdu do Zakopanego w celu podratowania zdrowia.
Studia zagraniczne
Jej kariera edukacyjna odrodziła się w 1913 r. w Brukseli na Międzynarodowym Fakultecie Pedagogicznym, gdzie zaprzyjaźniła się z Józefą Joteyko, Owidiuszem Decroly oraz Eduardem Claparèdem. Znajomości te znacząco wpłynęły na późniejszą koncepcję stworzenia metody ośrodków pracy.
Ze względu na wybuch I wojny światowej Grzegorzewska nie mogła wrócić do Brukseli, dlatego kontynuowała studia w Paryżu na Sorbonie. Oprócz możliwości ukończenia studiów i prowadzenia przewodu doktorskiego dotyczącego wrażeń estetycznych dzieci i młodzieży, rozwinęła swoje zainteresowania związane z kształceniem poprzez kontakt z oddziałem-muzeum dla osób z niepełnosprawnościami w szpitalu Bicêtre.
Jak podają cytowani autorzy, okres „brukselski” i „paryski” miał ogromne znaczenie dla dalszej drogi zawodowej Marii Grzegorzewskiej.
Powrót do Polski i tworzenie pedagogiki specjalnej
W 1919 r. powróciła do Polski. Po odzyskaniu niepodległości polskie władze oświatowe z niecierpliwością oczekiwały jej przyjazdu. Dotarły już informacje o wyjątkowej działalności Grzegorzewskiej, co przyczyniło się do utworzenia dla niej stanowiska referenta do spraw szkolnictwa specjalnego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Istniały różne koncepcje organizacji ustroju szkolnego, ale Maria Grzegorzewska pozostała wierna swoim ideom i wytrwale walczyła o szkolnictwo specjalne. Rozpoczęła wymarzoną pracę jako wizytator i twórca koncepcji kształcenia specjalnego, wskazując kierunki rozwoju tej dziedziny oraz sposoby przygotowania nauczycieli do pracy z dziećmi wymagającymi szczególnego wsparcia.
Podczas pracy bacznie obserwowała efekty szkoleń nauczycieli oraz organizację i program kształcenia. Doszła do wniosku, że placówki specjalne nie funkcjonują na odpowiednim poziomie. W rezultacie stworzyła instytucję opartą na rozwiązaniach poznanych w Brukseli podczas współpracy z Józefą Joteyko.
Początkiem tych działań był półroczny Kurs Pedagogiki Specjalnej uruchomiony w grudniu 1920 r. W latach 1921–1922 przekształcono go w roczne Seminarium Pedagogiki Specjalnej, a następnie połączono z Instytutem Fonetycznym, tworząc Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej. Maria Grzegorzewska objęła w nim stanowisko dyrektora.
W instytucie tym doskonalono nauczycieli tak, aby ich wiedza, kompetencje i postawa etyczna odpowiadały najwyższym standardom zawodowym. Grzegorzewska aktywnie działała także w Komisji Obrony Szkoły Jednolitej, powołanej w 1923 r. Opowiadała się za demokratyzacją życia szkolnego, jednolitym systemem edukacji oraz powszechnym dostępem do nauki dla wszystkich dzieci.
Działalność zawodowa i społeczna
Podczas pracy Grzegorzewska bacznie obserwowała efekty szkoleń nauczycieli oraz organizację i program kształcenia, co skłoniło ją do wniosków, iż placówki specjalne nie funkcjonują na odpowiednim poziomie.
Wniosek ten przyczynił się do założenia przez nią placówki o zbliżonej koncepcji do tej, z którą miała do czynienia w Brukseli (owocny okres współpracy z J. Joteyko).
Początkiem działań, a było to w grudniu 1920 r., był półroczny Kurs Pedagogiki Specjalnej współfinansowany przez Ministerstwo. W latach 1921–1922 został zmieniony w roczne Seminarium Pedagogiki Specjalnej, by ostatecznie w latach 1922–1923 połączyć się z Instytutem Fonetycznym i stworzyć Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej (zwany PIPS-em), w którym Maria Grzegorzewska objęła stanowisko dyrektora.
W tym instytucie obejmowano doskonaleniem zawodowym nauczycieli w taki sposób, by ich wiedza i kompetencje były na wysokim poziomie etycznym i zawodowym. Maria Grzegorzewska była bardzo aktywnym członkiem Komisji Obrony Szkoły Jednolitej, która została powołana w 1923 roku. Prowadziła akcje mające na celu uświadamianie społeczeństwu, że szkolnictwo powinno być jednolite, prowadzone przez profesjonalnie przygotowanych nauczycieli. Opowiadała się za demokratyzacją życia szkolnego, a przede wszystkim dostępnością edukacji dla wszystkich dzieci.
W okresie międzywojennym bardzo często wyjeżdżała za granicę w celu pogłębiania swojej wiedzy poprzez udział w kongresach, seminariach, a także, aby zwiedzać różnego rodzaju placówki specjalne.
Dzięki tym wyjazdom Maria zdobywała wiedzę na temat nowych metod, form kształcenia i warunków pracy oraz orientację na temat tego, jakich nauczycieli potrzebuje szkolnictwo specjalne. Na skutek refleksji nad zdobytymi informacjami Grzegorzewska napisała „Listy do młodego nauczyciela”, które ukazały się po drugiej wojnie światowej. Miały za zadanie uświadomić, jak ważny jest zawód nauczyciela oraz jak ważną misję pedagog ma do spełnienia, pracując z dziećmi.
Okres II wojny światowej
Podczas drugiej wojny światowej Maria Grzegorzewska pomagała jako sanitariuszka w wojskowych szpitalach. Nadal brała udział w tajnych zgrupowaniach Delegatury Rządu, dotyczących kształcenia nauczycieli, i wykładała w funkcjonującym w tym okresie Instytucie Pedagogicznym ZNP oraz Uniwersytecie i Ludowym Instytucie Oświaty i Kultury.
Swoje mieszkanie udostępniła jako miejsce spotkań na zebrania konspiracyjne i wieczory poetyckie – była to forma ułatwiająca przetrwanie okresu okupacji.
Los Żydów również nie był jej obojętny. Niosła im pomoc i działała pod kryptonimem „Narcyza” w Głównym Komitecie Pomocy Żydom.
Według niej nauczyciel powinien być człowiekiem postępującym zgodnie z zasadami moralnymi, ale także posiadającym odpowiednią wiedzę i kompetencje pedagogiczne.
Współczesny status nauczyciela oraz system nauczania i wychowywania dzieci i uczniów ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi niewątpliwie są jej ogromną zasługą, ponieważ to ona stworzyła system kształcenia specjalnego oraz uwrażliwiła specjalistów na problemy, z jakimi borykają się dzieci, rodzice oraz ich najbliższe środowisko.
Praca zawodowa Marii Grzegorzewskiej z uczniami niepełnosprawnymi intelektualnie rozpoczęła się w Paryżu, gdzie łączyła swoje zdolności nauczycielskie z wiedzą zdobytą w trakcie edukacji. Swoje doświadczenie zamierzała wykorzystać, przenosząc je na polski grunt, aby w podobny sposób realizowano pracę z uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Zdobywała wiedzę na temat nowych metod, form kształcenia i warunków pracy oraz orientację na temat tego, jakich nauczycieli potrzebuje szkolnictwo specjalne.
Lata powojenne
Po wojnie głównym zadaniem Marii Grzegorzewskiej była odbudowa Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej. Ponadto kierowała redakcją kwartalnika „Ruch Pedagogiczny”. Dzięki jej zaangażowaniu ukazał się także pierwszy numer czasopisma „Szkoła Specjalna” (1946/1947).
Wraz z Janiną Doroszewską w latach 1958–1960 Maria Grzegorzewska zarządzała Katedrą Pedagogiki Specjalnej, która została utworzona jako pierwsza w Polsce na Uniwersytecie Warszawskim.
Pomimo uzyskanych tytułów i wszystkich zasług przejście na emeryturę i odpoczynek nie były jej pisane. Nadal prowadziła bardzo aktywne życie naukowe, działała w środowisku niewidomych i głuchych, kierowała PIPS-em, a także działała społecznie, co wynikało z jej natury i obyczajów wyniesionych z domu rodzinnego.
Maria Grzegorzewska zmarła w Warszawie w wyniku ataku serca, którego doznała w nocy z 6 na 7 maja 1967 r. Spoczęła na Cmentarzu Powązkowskim (Aleja Zasłużonych, grób nr 82).
Dziedzictwo
Do końca jej dni przyświecała idea, że każdy człowiek ma prawo do zaspokajania swoich życiowych potrzeb, do szacunku i godnego życia bez względu na to, z jakiej rodziny się wywodzi czy jaką posiada niepełnosprawność.
Grzegorzewska ogromny nacisk kładła na edukację. Uważała, że powinna podlegać całkowitej reformie i temu poświęciła większość swojego życia. Praca z dziećmi z różnymi niepełnosprawnościami oraz dostosowanie metod i form kształcenia do ich możliwości była jej życiową misją.
Dziś Maria Grzegorzewska, mimo upływu lat, nie została zapomniana, a wręcz przeciwnie – jest autorytetem w dziedzinie pedagogiki specjalnej oraz twórczynią tej subdyscypliny pedagogicznej. Spod jej skrzydeł wyszły rzesze nauczycieli, a także teoretycy i empirycy, pracownicy naukowi tworzonych w uczelniach struktur: wydziałów, katedr i instytutów zajmujących się kształceniem pedagogów specjalnych.
O bogactwie pedagogicznym i duchowym Marii Grzegorzewskiej mogą świadczyć jej publikacje oraz liczne opracowania naukowców i studentów, a zwłaszcza znamienne tytuły wybranych opracowań z roku jubileuszowego:
-
Maria Grzegorzewska jako twórca polskiej pedagogiki specjalnej.
-
Człowieczeństwo podstawą budowania autorytetu moralnego w ujęciu Marii Grzegorzewskiej.
-
Godność osoby z niepełnosprawnością w ujęciu Marii Grzegorzewskiej.
-
Założenia Marii Grzegorzewskiej a współczesne paradygmaty w pedagogice specjalnej.
-
Obraz osoby upośledzonej umysłowo w ujęciu Marii Grzegorzewskiej.
-
Pedagogika rewalidacyjna dla osób upośledzonych umysłowo z perspektywy Marii Grzegorzewskiej.
-
Myśl surdopedagogiczna z perspektywy Marii Grzegorzewskiej.
-
Klasyfikacja uszkodzeń słuchu Marii Grzegorzewskiej na tle współczesnych klasyfikacji.
-
Tyflopedagogika w ujęciu Marii Grzegorzewskiej.
-
Niedostosowanie społeczne młodzieży w ujęciu Marii Grzegorzewskiej.
-
Życie i praca naukowo-badawcza Marii Grzegorzewskiej jako przykład i inspiracja dla studentów pedagogiki specjalnej.
-
Listy Marii Grzegorzewskiej jako narzędzie wspierające pracę pedagoga.
-
Człowieczeństwo młodego pedagoga specjalnego w oczach Marii Grzegorzewskiej.
-
Idee Marii Grzegorzewskiej w percepcji studentów pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej.
-
Przesłanie Marii Grzegorzewskiej zawarte w „Listach do Młodego Nauczyciela” w opinii pedagogów.
-
Obraz Marii Grzegorzewskiej w percepcji studentów kierunków pedagogicznych.
-
Koncepcja pedagogiki leczniczej Marii Grzegorzewskiej w opiniach studentów pedagogiki specjalnej.
-
Maria Grzegorzewska we wspomnieniach uczniów Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej.
Analiza chociażby tych tytułów pozwala wyodrębnić słowa i frazy kluczowe, istotne w opisie dorobku tej uczonej, takie jak: twórca polskiej pedagogiki specjalnej, filar polskiej pedagogiki specjalnej, człowieczeństwo podstawą budowania autorytetu moralnego, godność osoby z niepełnosprawnością, obraz osoby upośledzonej umysłowo, pedagogika rewalidacyjna, surdopedagogika i jej idee, tyflopedagogika, niedostosowanie społeczne młodzieży, pedagogika lecznicza, człowieczeństwo młodego pedagoga specjalnego i inne.
Specjaliści, którym są bliskie idee pedagogiczne Marii Grzegorzewskiej, wykorzystując własne fascynacje oraz inspirując studentów – kolejne pokolenie pedagogów specjalnych – dokonują wartościowych reinterpretacji dorobku i poglądów uczonej z punktu widzenia pedeutologii.
Tej wybitnej Polce zależało niewątpliwie na jakości przygotowywania studentów oraz doskonaleniu zawodowym czynnych nauczycieli do zawodu pedagoga specjalnego. Troszczyła się bowiem o ich warsztat metodyczny, ale jednocześnie o rozwój moralno-duchowy.
Niech zaświadczą o tym tytuły z analizowanego periodyku: „Życie i praca naukowo-badawcza Marii Grzegorzewskiej jako przykład i inspiracja dla studentów pedagogiki specjalnej” oraz „Listy Marii Grzegorzewskiej jako narzędzie wspierające pracę pedagoga”.
Współczesnych badaczy interesuje także postrzeganie i obecność idei Marii Grzegorzewskiej w odbiorze społecznym, co odzwierciedla następująca problematyka artykułów powstałych na podstawie badań empirycznych:
- Idee Marii Grzegorzewskiej w percepcji studentów pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej.
- Przesłanie Marii Grzegorzewskiej zawarte w „Listach do Młodego Nauczyciela” w opinii pedagogów.
- Obraz Marii Grzegorzewskiej w percepcji studentów kierunków pedagogicznych.
- Koncepcja pedagogiki leczniczej Marii Grzegorzewskiej w opiniach studentów pedagogiki specjalnej.
- Osoba niepełnosprawna jako podmiot oddziaływań pedagogicznych i inne.
Maria Grzegorzewska nieustannie doskonaliła metody kształcenia, zwane metodą ośrodków pracy, co stało się przyczynkiem do nauczania zintegrowanego (łączenia i scalania treści w sposób naturalny, odpowiadający życiowym powiązaniom oraz opracowywaniu projektów edukacyjnych).
Precyzyjnie określiła oczekiwany charakter osobowości i wyznaczyła kompetencje wychowawcy. Opracowała szereg metod, technik i wskazówek płynących z jej doświadczenia pedagogicznego, chcąc jak najlepiej przygotować nauczycieli do pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością.
Jej aktywność przypadła na czas trudnych warunków polityczno-społecznych, w jakich kształtowało się poczucie tożsamości narodowej Polaków – w okresie międzywojnia, II wojny światowej oraz po jej zakończeniu.
Należy podkreślić, że dla swoich rówieśników i kolejnych pokoleń Maria Grzegorzewska stanowi inspirację do konstruktywnych oraz innowacyjnych poszukiwań badawczych.
Jednym z takich odniesień było wystąpienie Nelli Nyczkało, sekretarz Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, w Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie podczas uroczystości podsumowującej roczne obchody upamiętniające dziedzictwo patronki uczelni – Marii Grzegorzewskiej:
Obecna międzynarodowa konferencja interdyscyplinarna z cyklu Osobaakceptacja–partycypacja–solidarność społeczna–interdyscyplinarne wyzwania w tworzeniu społeczeństwa dla wszystkich nie jest wydarzeniem drugorzędnym. To zgromadzenie naukowe ma szczególne znaczenie w dziejach oświaty i polskiej nauki pedagogicznej. Konferencja dedykowana jest wybitnej postaci świata, Europy i Polski – Pedagoga i Naukowca od Boga – Marii Grzegorzewskiej. Jej imię jest znane i szanowane na wyniszczonej wojną Ukrainie. W gorzkich dniach wojny potrzebujemy nowego odczytania twórczości Marii Grzegorzewskiej, jej pomysłów, szczerych filozoficznych oraz pedagogicznych porad matczynych.
Ten apel stał się ważny także dla szkół i placówek oświatowych, noszących Jej imię (także w Skierniewicach) oraz nauczycieli akademickich, w pamięci których został na trwałe zapisany (na przykład w Akademii Nauk Stosowanych Stefana Batorego).
Dorobek tej wspaniałej pedagog niepodległej Polski pozostaje aktualny, zadziwia kontynuatorów głębokim humanizmem paradygmatów pedeutologicznych oraz niepodważalnym wkładem Marii Grzegorzewskiej w rozwój polskiej i międzynarodowej pedagogiki specjalnej.
Pedagogika specjalna rozwija się i wzbogaca własną tożsamość naukową. Powstają nowe koncepcje kształcenia i wychowywania dzieci z niepełnosprawnością w rozwijanym nieustannie kształceniu integracyjnym.
A wszystko to opiera się na solidnych fundamentach przygotowanych przez Marię Grzegorzewską. Warto jeszcze raz przypomnieć, że wyrosła na nieodległej ziemi, w Wołuczy, na granicy Skierniewic i Rawy Mazowieckiej.
Tekst zawiera fragmenty opracowania pt.:
MARIA GRZEGORZEWSKA – WSPANIAŁA PEDAGOG W SŁUŻBIE NIEPODLEGŁEJ POLSKI - Teresa Janicka-Panek
Więcej informacji o opisanej osobie wraz ze spisem źródeł znajduję się w powyższym dokumencie.
Informacje